تاریخچه قانون مطبوعات در ایران(قسمت اول)

وضعیت حقوقی مطبوعات؛ پیش از انقلاب مشروطه


اخیراً باز هم شنیده شد که طرح تدوین قانون جامع رسانه ها یا اصلاح قانون مطبوعات در دستور کار کمیسیون فرهنگی مجلس قرار دارد. این اقدام هر زمان که بخواهد صورت پذیرد نمی تواند ونباید بدون درنظر گرفتن سابقه و تجربه های گذشته باشد


تاریخ انتشار مطبوعات، به معنای نشریات نوبه‌ای درزمینه مسائل اجتماعی و اخبار سیاسی، به اوایل قرن هفدهم برمی گردد که با گسترش سواد، احداث راه‌های بهتر، توسعه تجهیزات چاپ و پیشرفت وسایل حمل و نقل در انگلستان و به تدریج در دیگر کشورهای اروپا رایج شده ومورد استقبال عمومی قرار گرفتند. اما تولد مطبوعات در ایران، ازجمله رویدادهای مهم فرهنگی دوره قاجار است.

پیدایش مطبوعات در ایران

نخستین بار میرزا صالح شیرازی که در زمان فتحعلی شاه برای تحصیل به اروپا رفته بود، پس از بازگشت به ایران اقدام به چاپ روزنامه کرد. نام روزنامه او «کاغذ اخبار»بود؛ ترجمه Newspaper !!

پس از میرزا صالح تا زمان صدارت امیرکبیر، دیگراین کار جدّی گرفته نشد. اما امیرکبیر برای چاپ روزنامه اهتمام بسیار کرد و خود روزنامه ای به نام «وقایع اتفاقیه» به چاپ رساند. در زمان او شمارروزنامه ها روبه افزایش نهاد. در آن زمان نشریات بیشتر به صورت هفتگی و یا دوهفته یک بار چاپ می شدند و البته صفحات آنها چندان زیاد نبود. مطالب این نشریه ها بیشتر شامل اخبار، حوادث مهم سیاسی- نظامی ایران و گاهی هم درباره اوضاع جهان می شد. از دیگرروزنامه هایی که در داخل کشور منتشر می شدند، می توان به وقایع اتفاقیه، شرف و روزنامه علمی اشاره کرد. این روزنامه ها تحت تاثیر آرا و عقاید حکومت بودند. حتی گاهی پادشاه قاجار قبل از چاپ، مطالب را می خواند تا چیزی بر خلاف میل او در آنها نباشد.

با این حال در زمان انقلاب مشروطیت، چند روزنامه غیر وابسته به حکومت نیز در تهران منتشر شدند که مهمترین آن ها «صور اسرافیل» بود و به همت میرزا جهانگیر خان صور اسرافیل به چاپ می رسید. علاوه براین چند روزنامه نیز به زبان فارسی در خارج از کشور منتشر می شد که ورود آنها به کشور نقش مهمی در بیداری سیاسی جامعه داشته است. این روزنامه ها مخفیانه در میان مردمی که به دنبال کسب آگاهی از وضع واقعی ایران و جهان بودند، دست به دست می شد.

یکی ازمهمترین این روزنامه ها، روزنامه اختر بود که در زمان ناصرالدین شاه به مدت 23 سال در استانبول انتشار می یافت. روزنامه مزبور در پیشبرد افکار عمومی تاثیر زیادی داشت. روزنامه حبل المتین به مدیریت مؤید‌الاسلام نیز بیش از سی سال در کلکته منتشر می شد. این روزنامه علاوه بر ایران، به عتبات مقدسه، و به ویژه نجف نیز فرستاده می شد و بدین ترتیب، علمای بزرگ آنجا نیز که هدایت فکری و دینی مردم در دست آنها بود، با تحولات جدید جهانی آشنا می شدند. روزنامه های «حکمت» ، «ثریا» و «پژوهش» هر سه در قاهره منتشر می‌شدند و به مشکلات کشور و چاره اندیشی برای اصلاح امور ایران می پرداختند. روزنامه دیگر روزنامه «قانون» بود که میرزا ملکم خان آن را در لندن منتشر می کرد.

رشد و افزایش روزنامه ها

با شروع زمزمه های آزادی خواهی و تضعیف و تزلزل تدریجی حکومت مظفرالدین شاه، زمینه برای انتشار مطبوعات غیر وابسته به دولت در داخل کشور نیز فراهم گردید؛ به گونه ای که طی دو سال اول پس از مشروطه، نشریات متعدد و متنوعی – حتی در شهرهای دور از پایتخت – انتشار یافت . این نشریات با درج مطالبی نظیر اخبار و تحلیل های سیاسی، مقالات انتقادی و حتی شعر و طنز در رشد آگاهی مردم بسیار موثر بودند. مطبوعات دردوران استبداد صغیر نیز در صف مقدم مبارزه در راه آزادی قرار گرفتند؛ تا جایی که برخی از مسئولان آنها، جان خود را در این راه از دست دادند.

یکی از مهمترین روزنامه هایی که بعد از مشروطیت و با تشکیل مجلس شورای ملی انتشار یافت، روزنامه «مجلس» بود که علاوه بر انتشار اخبار مختلف سیاسی- اجتماعی، متن کامل مذاکرات مجلس را نیز چاپ و منتشر می کرد. به همین جهت، اگر چه نسخه اصلی مذاکرات مجلس اول، در حادثه به توپ بستن آن از بین رفته اما روزنامه مجلس مذاکرات مذکور را به یادگار گذاشته است.

الزامات ومقررات مطبوعاتی

«قانون» از نظر اصطلاحات حقوقی تنها به مقرراتی اطلاق می شود که با گذراندن مراحل خاصی به تصویب قوه مقننه (مجلس قانونگذاری) رسیده باشد. بنابراین با توجه به اینکه تا حدود 72 سال پس از انتشار نخستین نشریه، یعنی «کاغذ اخبار» در سال 1352 قمری، در کشور ما چیزی به عنوان «مجلس» وجود نداشت، باید این مدت را دورانی نامید که نشریات ایرانی بدون داشتن «قانون مطبوعات» فعالیت می کرده اند.

با وجود این، فقدان «قانون» در این مدت را نباید به معنای عدم وجود الزامات حکومتی برای ارباب جراید دانست. از شخص شاه گرفته تا ماموران رسمی دولت در «اداره مطبوعات داخلی» که در سال 1280 قمری به دستور ناصرالدین شاه در «وزارت علوم» تشکیل شد و هشت سال بعد به «وزارت مطبوعات» تبدیل گردید، و از آنجا تا تدوین «کتابچه قانون جزا» که در سال 1296 قمری به دستور ناصرالدین شاه از سوی «کنت دومونت فرت»ایتالیایی (Count De mount Forte ) تهیه شد، همیشه نشانه هایی از توجه جدّی حکومت و دولتمردان نسبت به انتشارجراید ومحتویات آنها وجود داشته است.

محتوای کتابچه قانون جزا

البته، همان طور که از نام این «کتابچه» پیداست، هدف اصلی از نگارش آن ایجاد زمینه برای بازبینی و نظارت بیشتر بر مطبوعات و توجه به جنبه «جزایی» مساْله و جرایم مطبوعاتی بوده است. انتخاب رئیس پلیس تهران (که درضمن یک تبعه خارجی بوده است) برای این منظور نیز گویای همین برداشت است.

از جمله این جرایم و مجازات تعیین شده برای آنها، می توان به موارد زیر اشاره کرد:

- کسی که کتابی انتشار دهد که بر ضد مذهب یا دولت و ملت بوده باشد، از پنج ماه الی پنج سال حبس خواهد شد.

- کسی که جسارت نموده و بر ضد پادشاه اعلانات و نوشته جات در کوچه ها بچسباند، هر کس بوده باشد و همچنین کسی که مخالف مردم حرکتی کرده و اذیت برساند؛ بر حسب تقصیر او، از یک ماه الی پنج سال حبس خواهد شد.

- کسی که بر خلاف پادشاه یا خانواده سلطنت حرف بزند یا تحریک بد در نظر داشته باشد، بعد از تحقیق و ثبوت از یک سال الی پنج سال به درجه تقصیرات، با زنجیر محبوس خواهد شد.

- کسی که کنکاش و خیالات تحریک بد در حق دولت بکند و یا افترا و تهمت، تحریراً و تقریراً، به دولت بزند، بعد از ثبوت تقصیر او، بر حسب حدود تقصیرات، از یک سال الی پانزده سال محبوس خواهد شد».

پروگرام و ترتیبات مظفر الدین شاه!

نمونه دیگر از چنین الزاماتی، ابلاغیه مظفر الدین شاه برای جواز انتشار روزنامه «ندای وطن» است. او در نامه‌ای که به سال 1326 قمری برای وزیر اعظم نوشته است، ضمن صدور اجازه انتشار این روزنامه، «پروگرام و ترتیبات مبتنی بر هفت بند» را نیز ابلاغ کرده است تا مبنای فعالیت آن روزنامه قرار گیرد. این «پروگرام و ترتیبات» در حقیقت قانون مطبوعاتی است که این پادشاه قاجار وضع کرده و متن آن چنین است:

« اول) این روزنامه متعهد است که هرگز به ساحت اقدس و مقام مقدس بندگان اعلیحضرت قَدَر قدرت شاهنشاهی روحنافداه کلمه ای جسارت و گستاخی ننماید.

دویم) هرگز در این روزنامه چیزی بر خلاف دین مقدس اسلام نوشته نخواهد شد.

سیم) الفاظ رکیک و هتاکی نسبت به احدی در آن درج نخواهد شد.

چهارم) اعتراضاتی که بر وزراء و امراء و حکام نوشته میشود با کمال ادب خواهد بود و بقیه التزام است که اداره از عهده اثبات آن برآید و هرگاه جواب توضیحات هم بدهند البته درج خواهد شد.

پنجم) اگر کسی تهمتی بر مدیر وارد آورد، بندگان اعلیحضرت اقدس شاهنشاهی مطلب را به محاکمه رجوع خواهند فرمود. اگر تقصیر مدیر مدلّل شد به مجازات آن امر مبارک بر طبق راپرت محکمه عدلیه شرف صدور خواهد یافت و بدون تحقیق احدی نباید متعرض مدیر و اداره شود.

ششم) اداره در درج اخبار صحیح داخله و خارجه آزاد است مگر مطلبی که انتشارش بر خلاف پولتیک دوستی باشد.

هفتم) روزنامه محاکمات چون روزنامه رسمی عدلیه است و صورت استنطاقات و احکام را از عدلیه می نویسد و می دهند،اداره به هیچ وجه مسئول صحت و سقم آن نیست و فقط مسئول است مطابق صورتی که از عدلیه می دهند، بدون کم و زیاد درج و به طبع برسانند.»

هایپر مدیا مرکز جامع خدمات رسانه ها / نگارش اطلاع رسانی
کليه حقوق اين وبسايت متعلق به آقای دکتر محسن اسماعیلی مي باشد و استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است.